Polska pojałtańska 1945–1948

Twórcy i naukowcy pod presją

A A A

W tym rozdziale:

Twórcy i naukowcy pod presją

Po wojnie oświata znajdowała się w dramatycznej sytuacji. Nie licząc strat materialnych, szczególnie dotkliwe były straty osobowe, będące konsekwencją polityki obu okupantów ukierunkowanej na eksterminację polskich elit intelektualnych. Mimo to stosunkowo szybko udało się uruchomić sieć szkół zdolną do kształcenia w roku szkolnym 1945/1946 około 3 mln uczniów. Choć komuniści pragnęli od początku przejąć kontrolę nad oświatą, brak kadr zmusił ich do rezygnacji z tych planów – do 1948 r. kształcenie na poziomie szkół podstawowych i średnich odbywało się zgodnie z systemem przedwojennym.

Podobnie w sferze kultury i nauki rządzący początkowo zezwalali na istnienie różnych nurtów i publiczne działanie uczonych i artystów niechętnych wprowadzanemu systemowi. Nie zdecydowali się także od razu na walkę ze światem nauki. Z czasem jednak kulturę i naukę zdominowali ludzie usłużni wobec nowej władzy.

Zaczęto tworzyć pisma naukowe i kulturalne, które stawały się narzędziem oddziaływania partii komunistycznej. Od początku 1946 r. władza państwowa zyskała prawo do przejmowania bibliotek społecznych i prywatnych. Rozpoczęto akcję niszczenia książek, które komuniści uznawali za niezgodne z ideologią marksistowską. Coraz intensywniej usiłowano też oddziaływać na proces nauczania, początkowo w uczelniach wyższych, później na coraz niższych szczeblach. Jesienią 1947 r. ogłoszono dekret oddający władzy komunistycznej pełną kontrolę nad uczelniami wyższymi, m.in. prezydentowi Polski nadano prawo arbitralnego powoływania rektorów szkół wyższych. Szczególny nacisk kładli komuniści na przedmioty humanistyczne, które sukcesywnie opanowywali poprzez uległą wobec siebie kadrę naukową. Jednocześnie przy Komitecie Centralnym PPR powołali specjalną komórkę badawczą, która miała zajmować się pisaniem propagandowej wersji dziejów komunizmu na ziemiach polskich.

Podstawowym nośnikiem informacji była prasa, uliczne plakaty i ulotki, radio i filmy (często pokazywane w objazdowych kinach), ważną rolę odgrywały spotkania i wiece. Wszystkie te metody przekazywania informacji objęto od 1945 r. cenzurą prewencyjną. Początkowo utrudniała ona przekazywanie wiadomości niekorzystnych dla władzy, z czasem, gdy pozycja komunistów się umocniła, dzięki cenzurze zdobyli oni pełną kontrolę nad informacją publiczną, wykorzystując media do własnych celów propagandowych.

Od jesieni 1947 r. działacze komunistyczni zaczęli forsować potrzebę wprowadzenia do kultury obowiązujących w Związku Sowieckim zasad realizmu socjalistycznego (socrealizmu), który w kolejnych latach zawładnął w pełni oficjalnym życiem kulturalnym w Polsce „ludowej”.

Literatura i poezja cieszyły się początkowo pewną swobodą, między innymi dzięki prężnie funkcjonującemu rynkowi wydawniczemu. Jednak skuteczne uderzenie w prywatnych wydawców w ramach „bitwy o handel” spowodowało, że faktycznym monopolistą stało się państwo, a przede wszystkim kierowane przez komunistów wydawnictwa „Czytelnik” oraz „Książka i Wiedza”. Wkrótce doprowadzono do sytuacji, w której wskutek przejęcia wydawnictw oraz nacisku cenzury niemożliwe stało się drukowanie treści niezgodnych z linią partii. Wielu pisarzy i poetów, po początkowych próbach niezależnego działania, decydowało się na pisanie „do szuflady”, wybierając milczenie po to, by nie zhańbić się legitymowaniem swym nazwiskiem komunistycznej dyktatury.

By ostatecznie zawładnąć kulturą, upaństwowiono teatry, poddając wnikliwej kontroli ich repertuar. Od lata 1947 r. podjęto działania zmierzające do podporządkowania socrealizmowi twórców muzycznych, a od końca tego roku – sztuk plastycznych.

Materiały uzupełniające:

Społeczeństwo
Propaganda
Kłamstwo, propaganda i...
Pamięć.pl 2014/10
Recenzje
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Okupacja niemiecka
Zakazane piosenki (film)
Pamięć.pl 2012/6
Recenzje
Społeczeństwo
Skarb (film)
Pamięć.pl 2013/12
Społeczeństwo
Biografie
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Zniszczyć kułaka nauki
Biuletyn IPN 2011/3
Kultura i nauka
Aparat władzy w PRL
Komunistyczny aparat represji
Młodzież
Komunistyczny aparat represji
Kultura i nauka
Aparat władzy w PRL
Pisarze w PRL – szykanowani i uwikłani
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Intelektualiści po 1945 – do i od komunizmu
Dodatki do prasy – "Tygodnik Powszechny"
Propaganda
Komuniści
Aparat władzy w PRL
W pętach ideologii i propagandy
Dodatki do prasy – "Gość Niedzielny"
Kultura i nauka
Propaganda
Biografie
PRL w literaturze
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Kultura i nauka
Komunistyczny aparat represji
Literaci
IPN TV - „Z filmoteki bezpieki" odc. 15
Propaganda
Aparat władzy w PRL
Propaganda Polski Ludowej
Teka Edukacyjna
Poprzedni rozdział

Zręby gospodarki planowej

Następny rozdział

W uchodźczym Londynie

© 2015 Biuro Edukacji Publicznej IPN. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Autorzy publikacji: Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał
Koordynator projektu: Tomasz Ginter (tomasz.ginter@ipn.gov.pl)
Potrzebujesz
wersji
drukowanej?