Polska w czasie II wojny światowej

Niemiecka polityka okupacyjna na ziemiach polskich

A A A

W tym rozdziale:

Powszechny terror

Ziemie polskie, które znalazły się pod okupacją niemiecką, podzielono na dwie części. Pomorze, Wielkopolskę, Śląsk, zachodnią część województwa łódzkiego, północne Mazowsze i Suwalszczyznę wcielono do III Rzeszy. Z pozostałych ziem utworzono Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie, na którego czele stanął rezydujący na Wawelu gubernator Hans Frank. Od pierwszych dni okupacji polityka niemiecka wobec społeczeństwa polskiego miała niezwykle represyjny charakter – była realizowana zgodnie z deklaracją Heinricha Himmlera, jednego z czołowych nazistów, który oświadczył, że zagłada Polaków jest podstawowym obowiązkiem narodu niemieckiego, a „Polacy zostaną starci z powierzchni ziemi”. Mieli zostać przekształceni w społeczność pozbawioną tożsamości narodowej i kulturowej, pracującą niewolniczo dla Niemców. Jedną ze służących temu metod była eksterminacja elit społeczeństwa polskiego. W egzekucjach i obozach koncentracyjnych zamordowano wielu polskich inteligentów, w tym wybitnych twórców nauki i kultury.

Cel Niemców

Na ziemiach wcielonych do Rzeszy w pierwszych miesiącach swych rządów Niemcy rozstrzelali ok. 40 tys. przedstawicieli tamtejszej polskiej elity (w tym wielu powstańców śląskich i wielkopolskich).

Egzekucja Polaków w Lesznie, 20.10.1939 r.

Egzekucja Polaków w Lesznie, 20.10.1939 r.

Na Pomorzu miejscem kaźni Polaków była m.in. Piaśnica i obóz koncentracyjny Stutthof w pobliżu Gdańska, w Wielkopolsce – Fort VII w Poznaniu. W ciągu kilku miesięcy z ziem wcielonych do Rzeszy wysiedlono do GG nie mniej niż 860 tys. obywateli polskich. Ich domy zajęli Niemcy, sprowadzani z różnych części Europy. Wprowadzono niemieckie nazwy miejscowości i ulic, m.in. Bromberg (Bydgoszcz) i Litzmannstadt (Łódź). Polaków pozbawiono praw obywatelskich, nakazano kłaniać się na ulicy Niemcom i ustępować im pierwszeństwa, niepokornych bito i więziono. Zabroniono zmiany miejsca zamieszkania i korzystania z telefonów. Przy wejściach do obiektów użyteczności publicznej – np. parków – umieszczano tablice zakazujące wstępu Polakom i psom (w Kaliszu zgadzano się na wprowadzanie psów na smyczy, Polakom zaś wejście do parku było surowo wzbronione). Utrudniano korzystanie z opieki zdrowotnej, np. w Łodzi Polacy mieli dostęp tylko do jednego szpitala. Wyjątek czyniono jedynie w wypadku, gdy kobieta domagała się wykonania aborcji.

Zbrodnia w Wawrze

W Generalnym Gubernatorstwie zlikwidowano większość polskich instytucji administracyjnych, gospodarczych i sądowniczych. Pozostawiono lokalny samorząd, policję, nazywaną potocznie od koloru mundurów „granatową”. Działał Polski Czerwony Krzyż oraz powołana w 1940 r. Rada Główna Opiekuńcza, zajmująca się organizacją pomocy społecznej. Pierwsze represje spadły na społeczeństwo już na początku okupacji, realizowane przez rozbudowywany stopniowo aparat policyjny, w którym szczególnie złowrogą rolę odegrało gestapo. 6 listopada 1939 r. Niemcy aresztowali 183 profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej (wśród nich naukowców o światowej i europejskiej sławie), zaproszonych do Collegium Novum UJ na wykład pod tytułem „Stosunek narodowego socjalizmu do nauki”. Profesorów wywieziono do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen, gdzie zmarło dwunastu z nich, a kilku zmarło po zwolnieniu z obozu. W pierwszej połowie 1940 r. rozpoczęto tzw. nadzwyczajną akcję pacyfikacyjną (kryptonim AB), wymierzoną głównie w polską inteligencję. Miejscem egzekucji stały się Palmiry pod Warszawą, gdzie rozstrzelano kilka tysięcy osób. Zginęli m.in. marszałek sejmu Maciej Rataj, jeden z przywódców polskich socjalistów Mieczysław Niedziałkowski, wybitny sportowiec, złoty medalista z igrzysk olimpijskich w Los Angeles w 1932 r. Janusz Kusociński, pisarz i redaktor pierwszego konspiracyjnego pisma w kraju „Polska Żyje” Witold Hulewicz , senator RP Helena Jaroszewiczowa i znakomity szachista Dawid Przepiórka.

Geografia Akcji AB i Zbrodni Katyńskiej

Geografia Akcji AB i Zbrodni Katyńskiej

Egzekucja mieszkańców Bochni

Egzekucja mieszkańców Bochni

Symbolami niemieckich rządów okupacyjnych były więzienia: Pawiak, areszt w siedzibie gestapo w al. Szucha w Warszawie oraz Montelupich w Krakowie i Zamek w Lublinie. Przeszły przez nie dziesiątki tysięcy Polaków. Podczas przesłuchań większość z nich torturowano bez względu na wiek i płeć. Wiele tysięcy zamordowano w egzekucjach i po wywiezieniu do obozów koncentracyjnych, zorganizowanych na terenie III Rzeszy, a od początku 1940 r. zakładanych również w GG. Więźniów zmuszano tam do bardzo ciężkiej pracy fizycznej, połączonej z głodowymi racjami żywnościowymi. Nie zapewniano im podstawowej opieki medycznej i ciepłej odzieży. Stałym elementem życia w obozie była przemoc – od bicia do egzekucji. Największy obóz koncentracyjny – Auschwitz – powstał wiosną 1940 r. w Oświęcimiu. Pierwszym jego więźniem był Polak – Stanisław Ryniak z Tarnowa, który wraz z innymi więźniami przybył do obozu w transporcie 14 czerwca 1940 r. Dwa lata później utworzono obóz we wsi Brzezinka (Birkenau) w pobliżu Oświęcimia. W czasie wojny w Auschwitz-Birkenau zamordowano nie mniej niż 1,1 mln osób, w większości Żydów, a oprócz nich 75 tys. Polaków, 20 tys. Romów (w czasie wojny z rąk Niemców zginęła blisko połowa Romów mieszkających na ziemiach polskich), kilkanaście tysięcy żołnierzy sowieckich. Jeden z największych obozów koncentracyjnych w GG założono ponadto w kwietniu 1942 r. w Majdanku pod Lublinem.

 KL Auschwitz-Birkenau

KL Auschwitz-Birkenau

Jedną z dotkliwych form represyjnej polityki okupanta były łapanki przeprowadzane w większych miastach. Zazwyczaj przypadkowo schwytane osoby (łącznie blisko 2 mln) wywożono na roboty przymusowe do Niemiec, gdzie traktowano je jak niewolników. Do Rzeszy wywieziono również nieznaną liczbę dzieci (szacuje się ją na nie mniej niż 200 tys.), które następnie poddano germanizacji. W listopadzie 1941 r. Niemcy rozpoczęli akcję wysiedleńczą na Zamojszczyźnie, która swoje apogeum osiągnęła jesienią następnego roku, kiedy usunięto stamtąd ok. 50 tys. Polaków i pewną część Ukraińców. Na przejętym obszarze umieszczono 10 tys. osadników niemieckich. Społeczeństwo polskie odpowiedziało oporem, m.in. oddziały partyzanckie Batalionów Chłopskich odniosły lokalne sukcesy w walkach pod Wojdą i Zaborecznem i zaatakowały wsie zamieszkane przez sprowadzonych z Niemiec osadników. Wiosną 1943 r. Niemcy zostali zmuszeni do przerwania wysiedleń. Inną formą polityki niemieckiej stały się publiczne egzekucje zakładników, w większości przypadkowo aresztowanych osób, na ulicach miast (głównie Warszawy), dokonywane w odwecie za działania polskiego podziemia.

Prześladowano Kościół katolicki, w którym po opuszczeniu kraju przez prymasa Augusta Hlonda główną rolę nieformalnie odgrywał metropolita krakowski abp Adam Sapieha. Najbardziej brutalne represje dotknęły duchowieństwo na ziemiach wcielonych do Rzeszy. Aresztowano, wywieziono do obozów koncentracyjnych bądź deportowano do GG wszystkich biskupów (represji wobec hierarchów tego szczebla nie stosowano w żadnym innym okupowanym kraju). W Wielkopolsce zmuszono do opuszczenia parafii 97 proc. proboszczów. Większość wywieziono do obozów koncentracyjnych, przede wszystkim do Dachau, gdzie część zginęła. W czasie wojny z rąk Niemców zginęło ponad 1200 księży, głównie z ziem wcielonych do Rzeszy, co stanowiło ponad 18 proc. ich przedwojennej liczby. Prześladowano także Kościół ewangelicko-augsburgski. Aresztowano blisko połowę pastorów, część została zamordowana, z osiemdziesięcioletnim Juliuszem Bursche na czele, szczególnie znienawidzonym przez Niemców z powodu manifestowanego polskiego patriotyzmu i deklaracji, skierowanej krótko przed wybuchem wojny do pastorów zdradzających nazistowskie poglądy: „Możecie sobie stworzyć własny Kościół, w moim Kościele nie ma dla was miejsca”. Duchowieństwo protestanckie, w większości pochodzenia niemieckiego, zachowywało heroiczną postawę w miejscach kaźni. Pastor Zygmunt Michelis, na żądanie, by zadeklarował, że jest Niemcem, odpowiedział: „Gdybym nawet miał w żyłach krew niemiecką, to wasze pluskwy więzienne dawno już by mi ją wypiły. Jestem Polakiem i chcę do końca życia nim pozostać”. Spośród religijnych przywódców wyznań niechrześcijańskich Niemcy wymordowali niemal wszystkich rabinów – duchownych żydowskich.

Juliusz Bursche

Juliusz Bursche (1862–1942) – teolog, kaznodzieja i superintendent Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce, jako polski patriota i przeciwnik nazizmu uwięziony przez Niemców, torturowany, zmarł w berlińskim więzieniu Moabit.

Materiały uzupełniające:

Obozy niemieckie
Polskie Państwo Podziemne
Biografie
Więzień, uciekinier, egzekutor
Pamięć.pl 2014/02
Okupacja niemiecka
Okupacja sowiecka
Materiały edukacyjne
Okupacja niemiecka
Biografie
Okupacja niemiecka
Śmierć prezydenta
Pamięć.pl 2014/12
Recenzje
Kultura i nauka
Biografie
Okupacja niemiecka
Materiały edukacyjne
Okupacja niemiecka
Zamość: próba generalna
Pamięć.pl 2013/05
Obozy niemieckie
Biografie
Jestem dzieckiem szczęścia
Pamięć.pl 2013/05
Polskie Państwo Podziemne
Biografie
Okupacja niemiecka
Propaganda
Rasistowski album
Pamięć.pl 2013/11
Okupacja niemiecka
Okupacja niemiecka
Biografie
Ostatni król Prus
Pamięć.pl 2013/05
Recenzje
Okupacja niemiecka
Czy istnieje życie po piekle?
Pamięć.pl 2013/10
Okupacja niemiecka
Im Namen des Führers
Pamięć.pl 2013/10
Obozy niemieckie
Polskie Państwo Podziemne
Okupacja niemiecka
Biografie
Gruzy i kamienie
pamięć.pl 2013/7-8
Biografie
Materiały edukacyjne
O Rotmistrzu na antypodach
Pamięć.pl 2014/05
Materiały edukacyjne
Obozy niemieckie
Najważniejszy jest świadek
pamięć.pl 2012/08
Okupacja niemiecka
Zagłada Żydów w czasie II wojny światowej
Naukowcy w służbie III Rzeszy
Pamięć.pl 2012/4-5
Zbrodnia Katyńska
Materiały edukacyjne
Okupacja niemiecka
Z pomocą DNA
Pamięć.pl 2012/4-5
Obozy niemieckie
Biografie
Uciec przeznaczeniu
Pamięć.pl 2012/6
Kultura i nauka
Biografie
Obozy niemieckie
Materiały edukacyjne
Obozy niemieckie
Okupacja niemiecka
Zagłada Żydów w czasie II wojny światowej
Biografie
Proces „kata z Płaszowa”
Biuletyn IPN 2011/8-9
Kościół
Obozy niemieckie
Okupacja niemiecka
Piekło w fabryce smalcu
pamięć.pl 2012/08
Okupacja niemiecka
Aktion Zamosc
pamięć.pl 2012/08
Okupacja niemiecka
Społeczeństwo
Hartheim - zamek śmierci
pamięć.pl 2012/08
Okupacja niemiecka
Pawiak - trzy szanse na sto
pamięć.pl 2012/08
Okupacja niemiecka
Recenzje
O edukacji
Muzeum, jakich mało
Pamięć.pl 2012/3
Okupacja niemiecka
O edukacji
Będziemy z Wami co roku...
pamięć.pl 2013/12
Okupacja niemiecka
Biografie
Okupacja niemiecka
Okupacja sowiecka
Polskie Państwo Podziemne
Konspiracja wielkopolska 1939-1945
Biuletyn IPN 2011/5-6
Polskie Państwo Podziemne
Konspiracja chodzieska 1939–1944
Biuletyn IPN 2011/5-6
Obozy niemieckie
Biografie
Okupacja niemiecka
Obozy niemieckie
Społeczeństwo
Pamięć i niepamięć
Pamięć.pl 2015/05
Obozy niemieckie
Żołnierze wyklęci
Dwa światy w więziennych teczkach
Biuletyn IPN 2011/8-9
Obozy niemieckie
Biografie
Kat, który kochał dzieci
Pamięć.pl 2015/01
Fotografia
Materiały edukacyjne
Miejsca uświęcone krwią
Pamięć.pl 2014/04
Okupacja niemiecka
W sojuszu z Hitlerem
Pamięć.pl 2014/09
Recenzje
Okupacja niemiecka
Dziennik Zygmunta Klukowskiego i jego losy
Pamięć i Sprawiedliwość 1/2011
Zbrodnia Katyńska
Okupacja niemiecka
Współpraca sowiecko-niemiecka a zbrodnia katyńska
Pamięć i Sprawiedliwość 1/2009
Okupacja niemiecka
Społeczeństwo
Okupacja niemiecka
Okupacja sowiecka
Okupacja niemiecka
Mniejszości narodowe w Polsce
Historiografia
Biografie
Okupacja niemiecka
Zbrodnia Wołyńska
Zbrodnia Katyńska
Obozy niemieckie
Polskie Państwo Podziemne
Okupacja niemiecka
Kościół
Biografie
Okupacja niemiecka
Pamiętać i żyć
Pamięć.pl 2015/06
Okupacja niemiecka
Zagłada Żydów w czasie II wojny światowej
Dokumenty
Biografie
Obozy niemieckie
Transport dwudziestolatków
Pamięć.pl 2015/06
Obozy niemieckie
Biografie
Biografie
Społeczeństwo
Polskie Państwo Podziemne
Okupacja niemiecka
Obozy niemieckie
O edukacji
Okupacja niemiecka
Historiografia
Niemiecka odpowiedzialność
Pamięć.pl 2015/09
Okupacja niemiecka
Okupacja niemiecka
Okupacja niemiecka
Okupacja niemiecka
"Aktion Saybusch"
Biuletyn IPN 2009/8-9
Okupacja niemiecka
Biografie
Anioł z Ravensbrück
Biuletyn IPN 2009/8-9
Recenzje
Okupacja niemiecka
Okupacja sowiecka
Biografie
Okupacja niemiecka
"Czy siostra kocha dzieci?"
Biuletyn IPN 2009/8-9
Okupacja niemiecka
Komunistyczny aparat represji
Wóz Drzymały
Biuletyn IPN 2009/8-9
Okupacja niemiecka
Polskie Państwo Podziemne
Okupacja niemiecka
Dokumenty
Historiografia
Żołnierze wyklęci
Zbrodnie komunistyczne
Biografie
Okupacja niemiecka
Zagłada Żydów w czasie II wojny światowej
Kościół
Obozy niemieckie
Polscy księża w KL Dachau
Dodatki do prasy – "Nowe Państwo - Niezależna Gazeta Polska"
Okupacja niemiecka
1942–1943 Wysiedlenia Zamojszczyzny
Dodatki do prasy – "Gazeta Wyborcza"
Okupacja niemiecka
Okupacja sowiecka
Zbrodnia Katyńska
Polityka zagraniczna
Polska między Hitlerem a Stalinem
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Okupacja sowiecka
Okupacja niemiecka
Społeczeństwo
Polscy wypędzeni
Dodatki do prasy – "Tygodnik Powszechny"
Okupacja niemiecka
Zbrodnia Wołyńska
Polskie Państwo Podziemne
Okupacja niemiecka – rekonstrukcja zbrodni
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Mniejszości narodowe w Polsce
Kresy Wschodnie
Biografie
Czas deportacji i przesiedleń
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Biografie
Polskie Państwo Podziemne
Żołnierze wyklęci
Wojsko Polskie do 1939 r.
Najmężniejszy z mężnych
Dodatki do prasy – "Rzeczpospolita"
Okupacja sowiecka
Okupacja niemiecka
Zbrodnia Katyńska
Katyń i Palmiry 1940
Dodatki do prasy – „Niezależna Gazeta Polska”
Zbrodnia Wołyńska
Okupacja niemiecka
Biografie
Sąsiedzkie ludobójstwo
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Biografie
Okupacja niemiecka
Stefan Starzyński (1893-1939)
Patroni naszych ulic
Okupacja niemiecka
Wysiedlenia Polaków z Zamojszczyzny
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 17, część 2
Obozy niemieckie
Biografie
Ucieczka Witolda Pileckiego z Auschwitz
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 8, część 2
Obozy niemieckie
Okupacja niemiecka
Materiały edukacyjne

Niszczenie kultury polskiej

Od pierwszych dni okupacji Niemcy przystąpili do planowej likwidacji kultury polskiej. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy zamknięto polskie instytucje kulturalne i naukowe. Niszczono archiwa, biblioteki, księgozbiory prywatne, muzea, pomniki. Zlikwidowano szkolnictwo polskie, a celem polityki oświatowej stała się germanizacja Polaków. W GG zamknięto szkoły wyższe i średnie, pozostawiając jedynie podstawowe i zawodowe. Zakazano nauczania historii Polski, literatury polskiej, geografii. Wycofano przedwojenne podręczniki. Skonfiskowano książki wybitnych pisarzy polskich, mapy i atlasy Polski oraz książki angielskie i francuskie, włącznie ze słownikami. Zamknięto placówki naukowe i kulturalne, teatry i filharmonie, niszczono archiwa i zbiory biblioteczne. Burzono pomniki – m.in. w Krakowie Adama Mickiewicza, Tadeusza Kościuszki i Grunwaldzki, a w Warszawie – Mickiewicza i Chopina (wykonywanie muzyki kompozytora zostało zakazane, jednak po pewnym czasie władze okupacyjne uznały go za Niemca i zakaz cofnęły). Do ostatnich dni okupacji z Polski masowo wywożono dzieła artystyczne, zabytki sztuki ludowej i sakralnej. Zrabowano m.in. ołtarz Wita Stwosza z kościoła Mariackiego oraz obraz Leonarda da Vinci Dama z łasiczką z Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Społeczeństwo polskie starało się przeciwdziałać kradzieży. Wiele dzieł udało się ukryć, m.in. Bitwę pod Grunwaldem i Hołd pruski Jana Matejki. Dążąc do pozbawienia Polaków dostępu do informacji z zagranicy, zabroniono pod groźbą kary śmierci posiadania odbiorników radiowych. Prasę polską zlikwidowano i zastąpiono niemieckimi gazetami urzędowymi w języku polskim. Nazywano je pogardliwie gadzinowymi, a najbardziej znany „Nowy Kurier Warszawski” – „kurwerem”. Mimo wezwań podziemia do bojkotu prasy czytano ją, głównie z uwagi na informacje przydatne w życiu codziennym (np. ogłoszenia). Polakom zakazano również uprawiania sportu, a kluby sportowe zlikwidowano.

Przemówienie Hansa Franka na uroczystości prezentującej Mikołaja Kopernika jako niemieckiego astronoma.

Przemówienie Hansa Franka na uroczystości prezentującej Mikołaja Kopernika jako niemieckiego astronoma.

Materiały uzupełniające:

Okupacja niemiecka
Zagłada Żydów w czasie II wojny światowej
Naukowcy w służbie III Rzeszy
Pamięć.pl 2012/4-5
Recenzje
Okupacja niemiecka
Niemieccy grabieżcy
Pamięć.pl 2012/1
Społeczeństwo
Okupacja niemiecka
Propaganda

Sytuacja gospodarcza

Niemieckie władze okupacyjne zlikwidowały również polskie instytucje gospodarcze i odebrały Polakom przedsiębiorstwa oraz majątki ziemskie, które oddano pod zarząd niemiecki. Od pierwszych dni okupacji ludność polska znalazła się w bardzo ciężkim położeniu materialnym. W wyniku przymusowej wymiany pieniędzy – jedynie do kwoty 500 zł – utraciła większość przedwojennych oszczędności. W GG w miejsce złotego wprowadzono tzw. młynarki, nazywane tak od Feliksa Młynarskiego, dyrektora Banku Emisyjnego w Polsce, gdzie drukowano banknoty. Władze niemieckie zarządziły w miastach racjonowanie żywności, a przydział był niemal trzykrotnie niższy od niezbędnych norm kalorycznych. Płace – niskie i nieproporcjonalne w stosunku do rynkowych cen towarów – zwykle wystarczały jedynie na czarny chleb, słoninę, marmoladę, niewielką ilość margaryny i cukru; rzadko spożywano masło, jajka czy mięso. Konsekwencją tych celowych działań okupanta było stałe niedożywienie społeczeństwa, ogromny spadek liczby urodzeń i zwiększenie zachorowań na choroby zakaźne. W styczniu 1940 r. władze okupacyjne narzuciły polskiej wsi kontyngenty, czyli limity obowiązkowych dostaw żywności. Produkty kupowano po cenach urzędowych, kilkadziesiąt razy niższych od wolnorynkowych. Zakazano uboju zwierząt hodowlanych. Ściąganie kontyngentów odbywało się w warunkach terroru, a za unikanie dostaw groziła kara śmierci. Mimo to zaopatrzenie w żywność było znacznie lepsze na wsi niż w miastach. Charakterystycznym zjawiskiem – wobec braku wielu produktów codziennego użytku – stało się szmuglowanie żywności ze wsi do miast, gdzie sprzedawano ją – po mocno zawyżonych cenach – na „czarnym rynku”.

100 zł

Stuzłotowy banknot okupacyjny.

Całościowa polityka niemiecka wobec Polaków zmierzała do eksterminacji elity inteligenckiej i przywódczej społeczeństwa polskiego, germanizacji i zniewolenia. Cechą terroru była jego powszechność. Stosowanie odpowiedzialności zbiorowej sprawiało, że jego ofiarą mógł paść każdy – bez względu na zaangażowanie polityczne, ale również niezależnie od płci i wieku. Mimo tak drastycznych działań niemieckich Polacy nie zamierzali się poddać. Na miarę swoich możliwości podjęli w okupowanym kraju walkę, którą prowadzili w różnych formach od pierwszych do ostatnich dni okupacji.

Materiały uzupełniające:

Okupacja niemiecka
Kresy Wschodnie
Gospodarka
Okupacja niemiecka
Gospodarka
Okupacja niemiecka
Gospodarka
Zasady i praktyka przejęcia majątku polskiego przez III Rzeszę
Pamięć i Sprawiedliwość 2/2008, 1/2009
Okupacja niemiecka
Poprzedni rozdział

Agresja Niemiec i ZSRS na Polskę we wrześniu 1939 roku

Następny rozdział

Polityka okupanta sowieckiego na ziemiach polskich w latach 1939–1941

© 2015 Biuro Edukacji Publicznej IPN. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Autorzy publikacji: Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał
Koordynator projektu: Tomasz Ginter (tomasz.ginter@ipn.gov.pl)
Potrzebujesz
wersji
drukowanej?