Polska w czasie II wojny światowej

Władze i Wojsko Polskie we Francji i w Wielkiej Brytanii w latach 1939–1941

A A A

W tym rozdziale:

Państwo na uchodźstwie

Rozbiór Polski przez Niemcy i ZSRS nie został uznany przez inne państwa i nie przerwał ciągłości prawnej państwa polskiego. Na mocy konstytucji powstały we Francji władze polskie z prezydentem Władysławem Raczkiewiczem i premierem Władysławem Sikorskim na czele, który został również Naczelnym Wodzem odbudowywanej armii polskiej. Podstawą finansowania władz polskich na uchodźstwie były wywiezione z kraju złoto Banku Polskiego i środki z Funduszu Obrony Narodowej oraz kredyty od rządów sojuszniczych. Rząd RP, z siedzibą w Paryżu, a następnie Angers, tworzyli przede wszystkim politycy Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego oraz nielicznego Stronnictwa Pracy (uchodzącego za zaplecze polityczne gen. Sikorskiego). Były to ugrupowania dotychczas stojące w opozycji do rządzących krajem piłsudczyków; ministrem spraw zagranicznych został August Zaleski. Słabością rządu była przypadkowość części jego członków – główne kryterium stanowiły nie kompetencje, lecz przynależność do przedwojennej opozycji lub grona politycznych zwolenników i przyjaciół gen. Sikorskiego.

W listopadzie 1939 r. prezydent Raczkiewicz zgodził się na konsultowanie z premierem wszystkich swoich decyzji, wynikających ze znacznych uprawnień, jakie nadawała mu obowiązująca konstytucja. Umowa paryska (jak nazwano to porozumienie), niezgodna z literą konstytucji, która nie dawała prezydentowi możliwości dowolnej zmiany ustawy zasadniczej, była wyrazem dobrej woli Raczkiewicza, związanego wcześniej z piłsudczykami. Między prezydentem a premierem szybko doszło jednak do sporu, gdy Raczkiewicz – wbrew oczekiwaniom gen. Sikorskiego – wyznaczył na swojego następcę gen. Kazimierza Sosnkowskiego , przybyłego do Paryża po wrześniowych bojach. W grudniu 1939 r. decyzją prezydenta utworzono Radę Narodową RP (jako organ doradczy władz polskich na uchodźstwie), do której powołano głównie przedstawicieli ugrupowań tworzących koalicję rządową. Przewodnictwo rady objął Ignacy Paderewski. Wiceprzewodniczącymi zostali dawny więzień brzeski Herman Lieberman z PPS, prezes SN Tadeusz Bielecki oraz wyrastający na przywódcę ruchu ludowego Stanisław Mikołajczyk.

Materiały uzupełniające:

Biografie
Wywiad
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Emigracja
Tajemnice generała Gano
Pamięć.pl 2013/7-8
Polacy na frontach II wojny
Polityka
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Mąż stanu
Pamięć.pl 2013/7-8
Polacy na frontach II wojny
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Przypadkowy bohater
Pamięć.pl 2013/7-8
Polskie Państwo Podziemne

Polityka rządu gen. Władysława Sikorskiego

Rząd polski na uchodźstwie znalazł się w trudnej sytuacji politycznej. Państwa zachodnie, mimo iż nie podejmowały działań militarnych, pozostawały formalnie w stanie wojny z Niemcami, której celem było przywrócenie niepodległości państwa polskiego. Inne stanowisko zajęły w konflikcie Polski z ZSRS. Mimo czynionych starań rządowi RP nie udało się uzyskać stanowczego poparcia sprzymierzeńców w tej sprawie. W czasie rozmów z przywódcami Wielkiej Brytanii premierowi Sikorskiemu dano do zrozumienia, że mimo obowiązującego sojuszu Polska nie może liczyć na zagwarantowanie przez Brytyjczyków przywrócenia granicy wschodniej sprzed agresji sowieckiej, Anglia nie rozpocznie też z tego powodu wojny z ZSRS. Politycy brytyjscy przypomnieli o wysuniętej w 1920 r. przez Anglię propozycji wyznaczenia granicy wschodniej Polski wzdłuż tzw. linii Curzona. Do propozycji tej odwoływano się później w brytyjskiej korespondencji dyplomatycznej, m.in. radca ambasady brytyjskiej przy rządzie polskim rozważał, czy dla Polski nie byłoby lepiej zrzec się większości terytorium za linią Curzona dla zapewnienia sobie bezpieczeństwa w przyszłości i uregulowania na zawsze stosunków z ZSRS. Podobne stanowisko zajęła dyplomacja francuska.

Rząd gen. Władysława Sikorskiego podczas posiedzenia

Rząd gen. Władysława Sikorskiego podczas posiedzenia.

W pierwszych miesiącach pobytu władz polskich na uchodźstwie dominowała jednak wiara w szybkie zakończenie wojny i powrót do oswobodzonego kraju. To przekonanie skłaniało do rozpoczęcia rozliczeń z przedwojennymi władzami polskimi, oskarżanymi o spowodowanie klęski we wrześniu 1939 r. Oprócz polityków odpowiedzialnością za przegraną obciążono wielu oficerów WP z rodowodem piłsudczykowskim. Utrudniano im bądź uniemożliwiano przyjazd do Francji z miejsc internowania (głównie na Węgrzech i w Rumunii), a tym, którzy przedostali się na Zachód, odmawiano prawa do służby w wojsku. Niektórych osadzono w Stacji Zbornej WP (a w rzeczywistości obozie odosobnienia) w Cerizay. W działania tego typu osobiście zaangażował się gen. Sikorski. Na emigracji znalazło się wiele osób, które doznały krzywd i szykan od rządzących Polską piłsudczyków. Jednak spór o przyczyny wrześniowej porażki, rozpoczęty przez polityków dawnej opozycji, akcentujący błędy i zaniedbania strony polskiej, tłumaczył w pewnym sensie zachowanie sojuszników Polski, którzy nie wywiązali się z umów wojskowych; umniejszał również wpływ agresji sowieckiej na porażkę. Konflikty wśród Polaków, przenikające do wiadomości zagranicznej opinii publicznej, zamiast dezawuować przedwojenny obóz rządzący, obniżały prestiż władz polskich na obczyźnie, a gorliwość w rozliczaniu poprzednich władz tak skomentował jeden z dyplomatów francuskich: „Śmieszny naród! Przyszli tu jako żebracy i od razu zażądali trybunałów karnych i obozów koncentracyjnych”. Przekonania o decydującej winie przedwojennych władz polskich za wrześniową porażkę nie zmieniła nawet klęska Francji wiosną 1940 r. i w efekcie zniszczenie stworzonej tam armii polskiej – działalność rozliczeniową przeniesiono na Wyspy Brytyjskie.

Materiały uzupełniające:

Polacy na frontach II wojny
Polityka
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Mąż stanu
Pamięć.pl 2013/7-8
Polacy na frontach II wojny
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Przypadkowy bohater
Pamięć.pl 2013/7-8

Odbudowa i utrata Armii Polskiej

Najważniejszym przedsięwzięciem podjętym przez władze polskie na uchodźstwie we Francji było odtworzenie wojska polskiego. W ciągu kilku miesięcy zorganizowano ponadosiemdziesięciotysięczną armię, rekrutującą się z polskich emigrantów z Francji oraz żołnierzy, którzy wydostali się z miejsc internowania i okupowanego kraju. Był to osobisty sukces gen. Sikorskiego, zmagającego się z utrudnieniami ze strony francuskiego dowództwa, głównie w kwestii odpowiedniego uzbrojenia. Powstały m.in. dwie dywizje piechoty i brygada kawalerii zmotoryzowanej pod dowództwem płk. Stanisława Maczka. Utworzono również Samodzielną Brygadę Strzelców Podhalańskich, która w kwietniu 1940 r., wspólnie z oddziałami brytyjskimi i francuskimi, wzięła udział w obronie zaatakowanej przez Niemców Norwegii i wykazała się męstwem w bitwie o Narwik.

Polacy w bitwie o Narwik 1940 r.

Polacy w bitwie o Narwik 1940 r.

W obronie Norwegów walczyła polska marynarka wojenna, tracąc w czasie walk kontrtorpedowiec „Grom”. W końcu maja 1940 r. na Morzu Północnym zaginął okręt podwodny „Orzeł” – chluba polskiej floty, który po działaniach na Bałtyku we wrześniu 1939 r., internowany w estońskim porcie, wypłynął stamtąd bez pozwolenia i mimo braku map w październiku dotarł do Wielkiej Brytanii.

ORP „Orzeł”

ORP „Orzeł” w gdyńskim Porcie Wojennym.

Po agresji niemieckiej na Francję 10 maja 1940 r. jednostki polskie, rozproszone na całej linii frontu, walczyły w odosobnieniu. Biły się mężnie pod Lagarde w Lotaryngii, w Alzacji i w Szampanii, a polscy lotnicy – na francuskim niebie. W chwili klęski Francuzów uległy rozbiciu – jak Brygada Podhalańska walcząca w Bretanii – lub zostały internowane w Szwajcarii. Dopuszczenie do rozdzielenia oddziałów armii polskiej i sposób ich użycia były spowodowane przesadnym optymizmem gen. Sikorskiego w ocenie sytuacji militarnej Francji. W końcu maja Naczelny Wódz twierdził, że „tak w Paryżu, jak i w Londynie postanowienie wytrwania za wszelką cenę do zwycięskiego końca jest mocniejsze niż kiedykolwiek, a morale wojska przedstawia się pierwszorzędnie. W tej sytuacji musimy oczywiście jako Polacy świecić przykładem. Wszystko przemawia za tym, że Niemcy się materialnie i moralnie wyczerpują”. 7 czerwca sądził, że mimo początkowych niepowodzeń sytuacja na froncie jest stabilna, a sojusznicy Polski wyłonili rządy, które „reprezentują stuprocentową determinację” do dalszej walki. W rzeczywistości głównodowodzący armią francuską gen. Maxime Weygand już 25 maja 1940 r. uznał sytuację za beznadziejną. 14 czerwca Niemcy wkroczyli do niebronionego Paryża, a dwa dni później nowy premier Francji Philippe Pétain zwrócił się do III Rzeszy z prośbą o rozejm.

Błyskawiczna klęska Francji była trudna do przewidzenia, jednak bezkrytyczna wiara premiera RP w to państwo doprowadziła, w chwili jego klęski, do utraty kontroli nad polskim wojskiem i uniemożliwiła ewakuację większości żołnierzy do Wielkiej Brytanii. Odbudowana z trudem armia polska zgodnie z rozkazem gen. Sikorskiego „świeciła przykładem” w czasie walk, ale nie mogąc liczyć na męstwo francuskiego sprzymierzeńca – została rozbita. Sprawdzianem kompetencji władz polskich była także ewakuacja instytucji cywilnych rządu. Odbywała się ona w chaosie, a działalność ministra Jana Stańczyka, jednego z głównych rzeczników obciążania odpowiedzialnością za porażkę wrześniową przedwojennych władz polskich, skomentował sam premier: „Wszyscy wiedzą, że resort opieki społecznej zawiódł we Francji całkowicie w najkrytyczniejszej dla uchodźstwa chwili”.

Materiały uzupełniające:

Wojsko Polskie do 1939 r.
Militaria
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Orzeł z powstańczego krzyża
Pamięć.pl 2014/06
Militaria
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Od tankietki do Shermana
Pamięć.pl 2014/12
O edukacji
Śladami maczkowców
Pamięć.pl 2014/12
Żołnierze wyklęci
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Dziedzictwo niepodległości
Pamięć.pl 2013/04
Polacy na frontach II wojny
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Przypadkowy bohater
Pamięć.pl 2013/7-8
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Polacy na frontach II wojny
Militaria
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Pięć lat w Szwajcarii
Pamięć.pl 2015/06
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Biografie
Polskie Państwo Podziemne
Wojsko Polskie do 1939 r.

Na ziemi brytyjskiej

Po ewakuacji na Wyspy Brytyjskie siedzibą polskiego państwa na obczyźnie stał się Londyn. Utrata armii we Francji doprowadziła do fali krytyki rządu Sikorskiego, w wyniku której w lipcu 1940 r. prezydent odwołał premiera ze stanowiska i powierzył misję stworzenia nowego gabinetu Augustowi Zaleskiemu. Przesilenie rządowe, m.in. dzięki mediacji gen. Sosnkowskiego, ostatecznie zakończyło się jednak kompromisem – Sikorski pozostał prezesem Rady Ministrów. Ponownie przystąpiono do budowy armii, co było zadaniem znacznie trudniejszym, gdyż kadrę mogli stanowić jedynie żołnierze i oficerowie, którzy zdołali przedostać się wcześniej do Wielkiej Brytanii. Utworzono z nich 1 Korpus Polski, jednak aż do 1944 r. główna rola w walce z Niemcami przypadła polskim lotnikom i marynarzom, a także powstałej na Bliskim Wschodzie Brygadzie Strzelców Karpackich, która okryła się chwałą w obronie Tobruku w czasie walk Brytyjczyków z Niemcami i Włochami w Afryce Północnej w 1941 r. Doskonale wyszkoleni w kraju lotnicy wykorzystali szansę rewanżu za porażkę w nierównej walce na polskim niebie we wrześniu 1939 r. i przyczynili się do zwycięstwa Brytyjczyków nad niemieckim lotnictwem w bitwie powietrznej o Anglię, toczonej od sierpnia do września 1940 r. Polacy strącili ponad 130 samolotów z łącznej liczby przeszło 1700 maszyn utraconych przez Luftwaffe (straty polskie w walce wyniosły 23 poległych lotników). Szczególnym bohaterstwem odznaczyli się piloci z myśliwskiego Dywizjonu 303, wzbudzając podziw Brytyjczyków, którzy początkowo niezbyt ufali ich umiejętnościom.

Stanisław Skalski

Mjr Stanisław Skalski, najskuteczniejszy polski pilot myśliwski w czasie II wojny światowej, w kabinie samolotu "Mustang". Zdjęcie wykonano w 1944 r. Po wojnie Skalski został uwięziony przez władze komunistyczne pod zarzutem szpiegostwa i skazany na śmierć (wyrok zamieniono na dożywotnie więzienie). Został zwolniony w 1956 r.

Bitwa o Anglię

W czasie bitwy o Anglię wielu polskich pilotów służyło w dywizjonach brytyjskich. Na zdjęciu piloci 501 Dywizjonu RAF oglądają fragment zestrzelonego przez por. pil. Stanisława Skalskiego (pierwszy z lewej na dole) niemieckiego myśliwca Messerschmitt Bf-109E, 31 sierpnia lub 2 września 1940 r.

Materiały uzupełniające:

Wojsko Polskie do 1939 r.
Militaria
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Orzeł z powstańczego krzyża
Pamięć.pl 2014/06
Polacy na frontach II wojny
Militaria
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Spitfire’em do Polski
Pamięć.pl 2014/11
O edukacji
Śladami maczkowców
Pamięć.pl 2014/12
Polacy na frontach II wojny
Biografie
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Januszewicz kontra Luftwaffe
Pamięć.pl 2013/9
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Udział Polaków w Bitwie o Anglię
Biuletyn IPN 2011/8-9
Polacy na frontach II wojny
Biografie
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Militaria
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Militaria
Orły „Szczurów Tobruku”
Pamięć.pl 2012/2
Recenzje
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Polacy na frontach II wojny
Biografie
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Jeden z dziesięciu
Biuletyn IPN 2011/8-9
Społeczeństwo
Polacy na frontach II wojny
Emigracja
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Militaria
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
„Złośnik” z RAF-u
Pamięć.pl 2015/09
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Militaria
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Kompas ukryty pod orłem
Pamięć.pl 2014/10
Polacy na frontach II wojny
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Bitwa o Anglię
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 26 część 2
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
Materiały edukacyjne
Poprzedni rozdział

Polityka okupanta sowieckiego na ziemiach polskich w latach 1939–1941

Następny rozdział

Polskie Państwo Podziemne: konspiracja wojskowa i cywilna pod okupacją niemiecką i sowiecką

© 2015 Biuro Edukacji Publicznej IPN. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Autorzy publikacji: Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał
Koordynator projektu: Tomasz Ginter (tomasz.ginter@ipn.gov.pl)
Potrzebujesz
wersji
drukowanej?