Koniec PRL-u (1980–1989)

Kultura

A A A

W tym rozdziale:

W "karnawale"

Lata osiemdziesiąte przyniosły niezwykły rozkwit zjawiska kultury niezależnej. Już w czasie strajków sierpniowych rozwijała się amatorska twórczość, powstawały liczne wiersze i piosenki, z których kilka zdobyło potem dużą popularność. Strajkujących wspierali także profesjonalni artyści.

Piosenka dla córki

Podpisanie porozumień sierpniowych wyzwoliło ogromną falę społecznej energii, która porwała ze sobą także środowiska twórcze. W ciągu kolejnych tygodni doszło do znaczących zmian w związkach twórczych, większość liczących się artystów poparła „Solidarność”. Poparcie to wyrażało się na różne sposoby, od bezpośredniego zaangażowania w prace związku przez prezentowanie swoich utworów podczas spotkań w zakładach pracy po powstawanie dzieł inspirowanych dziejami „Solidarności”. Niezwykłym hołdem dla związku stał się zrealizowany w błyskawicznym tempie film Andrzeja Wajdy Człowiek z żelaza. Zdobył on Złotą Palmę na festiwalu w Cannes, nominowano go również do Oscara (władze stanu wojennego wycofały go z konkursu).

Wielkim wydarzeniem dla całego społeczeństwa stało się przyznanie literackiej Nagrody Nobla Czesławowi Miłoszowi. Poeta, dotąd wydawany tylko w „drugim obiegu”, w czerwcu 1981 r. przyjechał do Polski, entuzjastycznie witany przez tysiące wielbicieli.

Czesław Miłosz

Czesław Miłosz

Niezwykłą popularność zyskali wówczas liczni bardowie, przede wszystkim Jacek Kaczmarski, którego Mury (wbrew zresztą intencjom autora) stały się nieoficjalnym hymnem całego pokolenia. W sierpniu 1981 r. w Gdańsku zorganizowano I Przegląd Piosenki Prawdziwej, festiwal tego typu twórczości.

I Przegląd Piosenki Prawdzwej

I Przegląd Piosenki Prawdzwej

„Solidarność” stała się także protektorem niezależnego obiegu wydawniczego. W siedzibach związku można było oficjalnie nabyć „nielegalne” (z punktu widzenia władz) publikacje. Szczególnym powodzeniem, oprócz literatury pięknej, cieszyła się historia najnowsza.

Materiały uzupełniające:

Dokumenty
Kultura niezależna w PRL
Komunistyczny aparat represji
Biografie
Kultura i nauka
Solidarność
Propaganda
Hakerzy z Solidarności
Pamięć.pl 2015/01
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Społeczeństwo
Propaganda
Kłamstwo, propaganda i...
Pamięć.pl 2014/10
Społeczeństwo
Kultura i nauka
Opozycja w PRL
Solidarność
Społeczeństwo
Drugi obieg od kuchni
Pamięć.pl 2013/01
Społeczeństwo
Aparat władzy w PRL
Recenzje
Aparat władzy w PRL
Propaganda
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polonia Restituta (film)
Pamięć.pl 2013/11
Recenzje
Solidarność
Społeczeństwo
Wielki bieg (film)
Pamięć.pl 2012/08
Recenzje
Kultura niezależna w PRL
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Pośrod armii – muza w kościele
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Społeczeństwo
Kościół
Oaza kultury niezależnej
Biuletyn IPN 2011/1-2
Biografie
Opozycja w PRL
Kultura i nauka
Pod rękę z Gombrowiczem
Biuletyn IPN 2010/9-10
Kultura i nauka
Aparat władzy w PRL
Komunistyczny aparat represji
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Intelektualiści po 1945 – do i od komunizmu
Dodatki do prasy – "Tygodnik Powszechny"
Kultura niezależna w PRL
Opozycja w PRL
Poza cenzurą
Dodatki do prasy – "Rzeczpospolita"
Kultura i nauka
Kultura niezależna w PRL
Komunistyczny aparat represji
Biografie
Artyści w pętli PRL
Dodatki do prasy – "Rzeczpospolita"
Kultura niezależna w PRL
Społeczeństwo
Festiwal w Jarocinie
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 15, część 3
Kultura i nauka
Kultura niezależna w PRL
Aparat władzy w PRL
Cenzura
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 7, część 3
Aparat władzy w PRL
O milicji nikt nie śpiewa
IPN TV - „Z filmoteki bezpieki" odc. 22
Komunistyczny aparat represji
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Festiwal Piosenki MSW w Kielcach
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 12, część 3
Kultura i nauka
Komunistyczny aparat represji
Literaci
IPN TV - „Z filmoteki bezpieki" odc. 15
Biografie
Społeczeństwo
Jerzy Kukuczka
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 20, część 3

Stan wojenny i później

Wprowadzenie stanu wojennego spowodowało, iż znaczna część ludzi kultury wypowiedziała posłuszeństwo władzom komunistycznym i przyłączyła się do nurtu kultury niezależnej. Aktorzy proklamowali bojkot reżimowej telewizji, wielu pisarzy zaczęło wydawać książki tylko w „drugim obiegu” lub na emigracji. Narodził się „teatr domowy”. Podobnie jak w czasach okupacji, przedstawienie wystawiano w domach prywatnych dla wąskiego grona zaufanych widzów. Ruch kultury niezależnej objął także malarzy, rzeźbiarzy, muzyków i twórców innych specjalności.

W stanie wojennym ukończono wiele filmów, których realizację umożliwiło powstanie „Solidarności” (m.in. Przesłuchanie w reż. Ryszarda Bugajskiego). Nie zostały one jednak dopuszczone do obiegu kinowego, stając się tak zwanymi „półkownikami”. Z czasem, wraz z pojawieniem się na szerszą skalę w polskich domach magnetowidów, rozwinął się „drugi obieg” kaset wideo. W podziemiu wydawano również liczne kasety z nagraniami muzycznymi.

Półkownik

Czołową rolę w ruchu kultury niezależnej odgrywał jednak drugi obieg wydawniczy. Łącznie w latach osiemdziesiątych poza kontrolą cenzury ukazało się ponad pięć tysięcy tytułów różnego rodzaju pism. Były wśród nich zarówno efemerydy, jak i takie, które ukazywały się przez całe dziesięciolecie w wielotysięcznych nakładach. Oprócz gazetek związkowych i politycznych wychodziło wiele czasopism, także kulturalnych, m.in. „Kultura Niezależna”, „Obecność”, „Czas Kultury”. Ukazało się również ponad sześć tysięcy tytułów książek i broszur! Wiele z nich do dziś współtworzy kanon kultury polskiej, jak chociażby Raport z oblężonego miasta Zbigniewa Herberta. W redagowanie, druk i kolportaż zaangażowane były dziesiątki tysięcy osób.

Ogromnego wsparcia ruchowi kultury niezależnej udzielał Kościół. W budynkach kościelnych i świątyniach organizowano wystawy, prelekcje, wieczory poetyckie i przedstawienia teatralne. W wielu przypadkach Kościół nie tylko stwarzał przestrzeń dla artystów, ale stawał się także ich mecenasem. Przestrzeń dla niezależnej działalności kulturalnej i oświatowej stwarzały odbywające się w wielu diecezjach Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej.

W oficjalnym obiegu kultury trudno jest wskazać interesujące zjawiska. Po wprowadzeniu stanu wojennego zrealizowano kilka udanych komedii, głównie w reżyserii Juliusza Machulskiego (Seksmisja, Kingsajz). Intensywny rozwój przeżywała muzyka młodzieżowa, w tym jej nowe nurty – reggae i punk. Ogromną popularnością cieszył się festiwal w Jarocinie, dla całego pokolenia punktem honoru było wziąć w nim choć raz udział. Muzyka młodzieżowa była niechętnie, ale jednak tolerowana przez władze, które liczyły, iż zaangażowanie w ruchy kontrkulturowe odciągnie młodych ludzi od działalności politycznej. Popularyzował ją m.in. Program III Polskiego Radia, w którym w stanie wojennym uruchomiono popularną Listę Przebojów. Wśród zespołów rockowych szczególną popularnością cieszyły się Maanam, Lady Pank, Perfect i Republika, w nurcie punkrocka zaś wyróżniały się m.in. KSU, Dezerter, Armia.

Jarocin

Muzyka młodzieżowa znajdowała się pod czujnym okiem bezpieki. Zdjęcie operacyjne SB z festiwalu w Jarocinie.

Materiały uzupełniające:

Solidarność
Propaganda
Hakerzy z Solidarności
Pamięć.pl 2015/01
Biografie
Kultura i nauka
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Społeczeństwo
Propaganda
Kłamstwo, propaganda i...
Pamięć.pl 2014/10
Społeczeństwo
Kultura i nauka
Opozycja w PRL
Solidarność
Społeczeństwo
Drugi obieg od kuchni
Pamięć.pl 2013/01
Społeczeństwo
Aparat władzy w PRL
Recenzje
Aparat władzy w PRL
Propaganda
Wojsko Polskie do 1939 r.
Polonia Restituta (film)
Pamięć.pl 2013/11
Recenzje
Solidarność
Społeczeństwo
Wielki bieg (film)
Pamięć.pl 2012/08
Recenzje
Społeczeństwo
Terapia śmiechowa
pamięć.pl 2013/12
Stan wojenny
Społeczeństwo
Kultura i nauka
Komuniści
Solidarność
Biografie
Zrozumieć totalitaryzm
Pamięć i Sprawiedliwość 1/2013
Recenzje
Kultura niezależna w PRL
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Pośrod armii – muza w kościele
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Pokolenie ’80
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Kultura i nauka
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Scena bez kłamstw
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Społeczeństwo
Kościół
Stan wojenny
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Społeczeństwo
Kultura i nauka
Kościół
Społeczeństwo
Żytnia. Kto o tym pamięta?
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura i nauka
Kościół
Stan wojenny
Muzeum z podziemną kuchnią
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Społeczeństwo
Kościół
Oaza kultury niezależnej
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Społeczeństwo
Kultura niezależna pod strzechami
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kościół
Kultura niezależna w PRL
Kultura i nauka
Mój Chrystus z Mistrzejowic
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Kościół
W kruchcie
Biuletyn IPN 2011/1-2
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Biografie
Opozycja w PRL
Kultura i nauka
Pod rękę z Gombrowiczem
Biuletyn IPN 2010/9-10
Kultura niezależna w PRL
Kościół
Kultura niezależna w PRL
Solidarność
Kultura niezależna w PRL
„Solidarność” – ku wolnej kulturze
Dodatki do prasy – "Nasz Dziennik"
Kultura niezależna w PRL
Opozycja w PRL
Poza cenzurą
Dodatki do prasy – "Rzeczpospolita"
Kultura i nauka
Kultura niezależna w PRL
Komunistyczny aparat represji
Biografie
Artyści w pętli PRL
Dodatki do prasy – "Rzeczpospolita"
Społeczeństwo
Biografie
Gospodarka
Kultura niezależna w PRL
1983–1986 Zakazać, przestraszyć, uwięzić, zabić
Najnowsza Historia Polaków. Oblicza PRL
Aparat władzy w PRL
O milicji nikt nie śpiewa
IPN TV - „Z filmoteki bezpieki" odc. 22
Kultura niezależna w PRL
Komunistyczny aparat represji
Społeczeństwo
Jarocin
IPN TV - „Z filmoteki bezpieki" odc. 9
Komunistyczny aparat represji
Kultura i nauka
Społeczeństwo
Festiwal Piosenki MSW w Kielcach
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 12, część 3
Kultura niezależna w PRL
Społeczeństwo
Festiwal w Jarocinie
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 15, część 3
Biografie
Społeczeństwo
Jerzy Kukuczka
IPN TV - Historia dla Ciebie - Odcinek 20, część 3
Społeczeństwo
Kultura niezależna w PRL
Solidarność
Kultura niezależna w PRL
Poprzedni rozdział

Gospodarka

Następny rozdział

Uchodźstwo

© 2015 Biuro Edukacji Publicznej IPN. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Autorzy publikacji: Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał
Koordynator projektu: Tomasz Ginter (tomasz.ginter@ipn.gov.pl)
Potrzebujesz
wersji
drukowanej?